Svetosavlje.org :: Biblioteka :: Ћирилица :: Latinica  
 

 

 

<< prethodna    [ sadržaj ]    sledeća >>

 

 

JEROMONAH (EPISKOP) ATANASIJE JEVTIĆ
OD KOSOVA DO JADOVNA (PUTNI ZAPISI)

 

 

 

 

DODATAK III: MEMORANDUM

PRESTAVKA SVETOG SINODA - NEMAČKIM OKUPACIONIM VLASTIMA (početkom leta 1941)[1]

 

Njegovoj ekselenciji glavnom vojnom zapovedniku u Srbiji

Generalu protivavionske artiljerije Gospodinu Fon Šrederu

BEOGRAD

 

Prijateljski prijem, kojim ste počastili 8. ov. m. (jula 1941) Arhijerejski Sinod, kao i Vaša ljubazna izjava, da ćete primiti našu tom prilikom izjavljenu žalbu o sadašnjem teškom stanju Srpske crkve i Srpskog naroda, daju nam slobodu da Vam u ime Vrhovne izvršne vlasti Srpske pravoslavne crkve podnesemo sledeću: prestavku.

Smatramo neophodnom dužnošću obratiti ljubaznu Vašu pažnju bar na jedan deo zločina, prvo zato, što se Srbi nikad nisu nalazili u većoj nevolji; drugo, stoga što je vrhovna Uprava Srpske pravoslavne crkve jedina vlast, koja duhovno predstavlja celokupni Srpski narod ne samo iz predratne Jugoslavije nego i iz ostalih zemalja...

Ostavljamo po strani svaku politiku i iznosimo samo nekoliko primera prostoga bezakonja i strašnog terora nad Srbima i Srpskom pravoslavnom crkvom. Iako se to odnosi na krajeve izvan teritorije Vama poverene, tj. izvan Srbije, smatramo daće iznesene činjenice ipak u velikoj meri interesovati Vašu Ekselenciju pošto reperkusije iz tih neposredno susednih oblasti mogu ugroziti mir i red i u samoj Srbiji, a Srbija je, evo još jednom postala zborno mesto očajnih izbeglica, braće od iste krvi, vere i narodnosti...

Žalosno je biti svedok terora od strane Mađara, Bugara, Albanaca i nadasve Hrvata, koji su bez kapi krvi dobili vlast nad velikim delovima Srpskog naroda, naroda od koga su tako reći juče i Mađari i Bugari tražili i dobili pakt o večnom prijateljstvu, a Hrvati oslobođeni Srpskom krvlju bili dobili unutar Jugoslavije autonomnu Hrvatsku.

Mađarska redovna vojska prvo je započela sa ubijanjem Srpskog življa u masama, i to odmah od prvog dana okupacije i bez ikakve presude. Samo u Novom Sadu smatra se da je ubijena oko 3.500 duša, u Sirigu preko 500, slično je bilo u Sentomašu, Senti, Somboru, Čurugu, Subotici, tako da se govori o ukupno 15-20.000 Srba pobijenih u oblasti Bačke. Svi Srpski kolonisti potpuno su opljačkani pa onda deportirani. Između ostalih pobijeni su tamo sveštenici: Vaso Stojadinović sa ćerkom u Čurugu, prota Dimitrije Bokšan u Somboru, u crkvi, i prota Petrović u Belom Manastiru u Baranji.

Bugari su se ograničili uglavnom na prisilnu evakuaciju Srba, kako iz gradova tako i iz sela, nakon što je svima Srbima oduzeta državna služba. Prisiljen je da se iseli Skopski mitropolit Josif. Srpski jezik i Srpska prezimena uklonjena su iz svih natpisa javnog života.

U oblastima Prizrena, Đakovice i Peći albanske bande popalile su tamo Srbima sela i crkve, izvršili masakre i masovna progonstva i pljačke, a to isto učinili su u nešto manjoj meri i u oblasti Kosova. Usled toga prebeglo je iz južnih oblasti u Srbiju preko 30.000 izbeglica, a život i rad Srpske pravoslavne crkve tamo je potpuno paralisan.

Ali taj teror od strane Mađara, Bugara i Albanaca mi ovde spominjemo samo uzgred, da se više zadržimo na teroru od strane Hrvata; jedno zato što je ovaj poslednji kud i kamo najveći, drugo stoga što on još uvek traje i biva svakim danom sve strašniji.

Na teritoriji današnje Nezavisne Države Hrvatske živelo je po austrijskoj statistici od 1910. godine 1.575.478 pravoslavnih Srba prema 2.577.395 katoličkih Hrvata. Prema statistici od 1931. god. koju je takođe upotrebio dr Lorković, sadašnji ministar spoljnih poslova Nezavisne Države Hrvatske u svojoj knjizi "Zemlja i narod Hrvata", štampanoj u Zagrebu 1939.g., razmer između pravoslavnih Srba i rimokatoličkih Hrvata bio je ovaj: 1.853.490 pravoslavnih Srba prema 3.012.334 rimokatoličkih Hrvata. Prema toj statistici izgleda da je u Hrvatskoj i Slavoniji Hrvata rimokatolika dva puta više nego pravoslavnih Srba, a u Bosni i Hercegovini ima dva puta više Srba nego Hrvata. Ovaj razmer je stvarno povoljniji za pravoslavne Srbe time što je veći deo Dalmacije ostao izvan Nezavisne Države Hrvatske.

Hrvatska vlast hoće da sve Srbe ukloni drastičnim merama, tendenciozno ističući da tamo pravoslavni Srbi nisu autohtoni nego došljaci. U stvari, u Bosni i Hercegovini u svemu je uvek bilo pravoslavnog stanovništva dva puta više nego katoličkoga. U Dalmaciji, Hrvatskoj i Slavoniji prastare pravoslavne manjine uvećale su se brojnim doseljavanjem pravoslavnih Srba čak u XV, XVI i XVII veku. Srbi su dolazili u krajeve napuštene od Hrvata, usled Turskih najezda, činili su zatim stolećima Vojničku Krajinu, živi bedem Habzburške monarhije i Hrišćanstva protiv Turaka. Zvati ih danas došljacima, posle toliko stoleća, u istoj meri nepravedno je, kao što bi bilo danas nepravedno zvati došljacima Nemce u celoj Nemačkoj istočno od Labe.

Važno je istaći, da se sva zlostavljanja Srba u Hrvatskoj vrše bez ikakvog suda, putem proste sile, od strane organizovane rulje, koja je puna kriminalnih tipova.

Ali sve se to čini po instrukcijama Hrvatske vlade. Nepobitan dokaz daju za to danas najviši Hrvatski funkcioneri u svojim javnim izjavama. Mi u prilogu možemo za sada dati nekoliko izjava dr Mila Budaka, dr Milovana Žanića, dr Mirka Puka, ministra današnje Hrvatske vlade i stožernika dr Viktora Gustića, iz Banja Luke, kao i pisanje inspirisane Hrvatske štampe (vidi u Prilogu pod br. 37).

U razgovoru sa jednim Srbinom, višim funkcionerom, pre nekoliko dana izjavio je dr Viktor Gutić između ostalog: "stotinak hiljada (Srba) pobijenih, stotinak hiljada iseljenih, preostatak ostavši bez vođa, pokatoličiće se i za ciglo deset godina imaćemo čisto Hrvatski narod u Hrvatskoj. Naročito će pogranična zona prema Srbiji, u dubini od 50 kilometara, biti potpuno očišćena od Srba. U nekoliko srezova to je već izvršeno. A sve to na šta se vi Srbi najviše žalite, samo je uvod za vaše pravo istrebljenje. Srbija je privremeno zborno mesto za vas, odakle ćete biti prebačeni u Sibir".

Prema tim i sličnim izjavama jasno je, da sav pojedinačni kao i masovni teror protiv Srba u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ima za cilj istrebljenje i iseljavanje Srba, Nekoliko primera masovnog istrebljenja i iseljavanja navodimo pod br. 32. Na prvom mestu ide se sada za uklanjanjem svih Srbopravoslavnih sveštenika (vidi br. 33).

Poglavito se udara na Srpsku crkvu, pošto je ona bila izrazito nacionalna i čuvala Srpstvo kroz vekove robovanja pod Turcima i drugima. Ujedno se ruše i pravoslavne crkve (vidi br.35).

Nemajući, verovatno, odobrenje da mogu legalnim putem iseliti sve Srbe, Hrvatske vlasti pribegavaju užasnom teroru, da bi ih naterali da sami beže. Primere pljačkanja i ucena navodimo pod br. 19, 32,34 i 36. Desetine hiljada odvedeni su u lokalne tamnice, odatle u velike koncentracione logore. Mnogi su odvedeni "u nepoznatom pravcu" i tu im se gubi svaki trag, drugim rečima, tu se gubi granica između utamničenja i ubistva. Za veliki broj takvih docnije se doznaje da su poubijani. Kao najstrašnije sredstvo terora služe, razume se, telesna mučenja (vidi br. 29), ubistva i ubistva spojena sa mučenjem.

Ko su žrtve? - Samo u našem kratkom prilogu, to su, pored privrednog sveta, intelektualci i vođe, kao: vladike, sveštenici, senatori, narodni poslanici, direktori gimnazija, banaka i preduzeća, inženjeri, lekari, advokati, profesori, učitelji, pretstavnici opština i žandarmerije. A ko su sudije? - Naoružana rulja u ime koje izriče groznu presudu (u primeru pod br. 29) jedan kožarski radnik, a pod br. 17,14,34 to su rimokatolički sveštenici.

Naročito nas boli što moramo konstatovati, da se više od svih staleža ubija i progoni pravoslavno sveštenstvo. Ima li groznijeg primera od onog pod br. 1, gde su Banjalučki vladika Platon i protojerej Dušan Subotić noću izvedeni iz zatvora, izudarani, unakaženi, ubijeni i bačeni u vodu. Lista od 40 pobijenih sveštenika, navedena pod istim brojem, ni izdaleka nije potpuna, a još manje je potpuna lista svetovnih lica (vidi br. 8 i sl.).

Način ubijanja pokazuje najstrašniju raznovrsnost; jedne vešaju, druge ubijaju iz puške, treće kolju nožem kao stoku, četvrtima se razbija lobanja motkom. Ubijanje žrtava pred članovima porodica ili klanje na kućnom pragu naročito j e sredstvo sadizma (vidi br. 3,6,13,18,24). Po nekim mestima poubijane žrtve bacili su u jamu (br. 40,12). Druge bacaju u reku pojedinačno ili povezano po dvoje ili više njih u nizu. Sve sa divljaštvom i podlom željom, da se žrtvama izgubi trag. Negde su na leševe koje nosi voda stavili natpise: "slobodan prolaz za Beograd i majku Srbiju". Negde se preti smrću svakom ko leš ukopa ili kaže za nj (br.39). Ponegde pobesnela rulja pobije sve što stigne u dotičnom mestu (br. 26 i 27).

Najstrašnije primere krvološtva nalazimo onde gde ubijanju prethodi mučenje i masakriranje. Odsecanje nosa i ušiju, kopanje očiju, čupanje brade (br. 7,16,24 i 31), bodenje nožem i klincima, kastriranje, otsecanje polnih organa (br. 22,24), pribadanje trnovog venca na glavu, stavljanje soli u zasečene rane (br. 29,30), vezanje za kamion koji juri (br. 21), zakopavanje živa čoveka u zemlju delimično (br. 15), posipanje još živih ljudi krečom (br. 23), raščerečivanje još žive žrtve (br. 29), ili formalno razapinjanje pribijanjem na vrata (br.9), - je li se čulo za užasnije dokumente zločina XX veka, dokumente onog naroda koji se toliko hvali svojom tobože hiljadugodišnjom kulturom!

Najužasnije mučenje sveštenika Đorđa Bogića u Našicama opisano je ovde po iskazu očevidca (br. 5). Očevidac priča za slučaj naveden pod br. 29. Sami Nemci bili su svedoci hrvatskih zverstava u više slučajeva (br. 11, 19,20). Više puta nemački oficiri i vojnici intervenisali su i spasavali žrtve od pljački, zatvora i čega goreg. U poslednje vreme i oni i Italijani drže se, nažalost, većma pasivno. Po br.39 navodimo jedan slučaj gde je čovek obešen samo zato što se požalio nemačkoj komandi i zatražio pomoć.

Ekselencijo, nama se nameće strašno pitanje: da li je moguće da nemačke vojne vlasti ne znaju za gornje i slične slučajeve i zverstva; i čime je to Srpski narod zaslužio takav postupak? Nisu samo najviši pretstavnici nemačkog duha u starije vreme, kao Gete, Grim, Ranke dali o karakteru Srpskog naroda najlaskavija svedočanstva, nego su to činili nemački pisci i publicisti iz najnovijih decenija...

Naprotiv, Hrvati u Nemačkom narodu ostali su u rđavom sećanju zbog nedela, koja su činili po Nemačkoj za vreme 30-godišnjeg rata, i o kojima je pisao niko manji od velikog nemačkog pesnika Šilera; taj rđav glas potvrdio se i u XVIII veku za vreme Sedmogodišnjeg rata, pa po treći put 1848 godine...

Kako da ne dovedemo u vezu ove istorijske činjenice sa današnjim držanjem?...

Mnogobrojna obećanja da će pojedini Srbi spasti svoje službe i svoja imanja ako pređu u rimokatoličku veru ili uniju, zatim dotična izjava dr. Gutića u pogledu vere (br. 37), onda činjenica da organ rimokatoličke nadbiskupije u Sarajevu otvoreno potstiče na drastične metode protiv Srba (br. 34,37), i najzad činjenica da mnogi rimokatolički sveštenici Hrvati sudeluju aktivno u proganjanju Srba, - silom nam dovode u pamet izvesne analogije iz verske istorije naše zemlje.

Od srednjeg veka rimokatolička crkva nalazi se u neprekidnoj ofanzivi protiv Pravoslavlja u našim krajevima; u Bosni je zametala prave krstaške ratove, u Južnoj Mađarskoj i Hrvatskoj tražila unijaćenje, koje je i delimično uspelo u Hrvatskoj. Navedene činjenice svedoče da ona i danas želi da lovi u mutnom.

Konstantovan je veliki broj prisilnog kolektivnog prelaženja pravoslavnih u rimokatolicizam ili uniju, a kako stvari idu može da to izazove one Srbe, koji su jači u veri, na očajnički i krvavi otpor. Koliko je suprotan prozelitizam rimokatoličke crkve punoj tolerantnosti crkve pravoslavne vidi se i po ovom primeru: Svi Nemci nastanjeni u pravoslavnim oblastima: Bačkoj, Banatu i Sremu, ostali su i do danas svesni Nemci, a Nemci nastanjeni u Hrvatskoj pohrvatili su se, što se vidi po nebrojenim imenima nemačkohrvatske inteligencij e...

Ekselencijo, materijal o stradanju Srpske crkve i Srpskog naroda, priložen ovde, došao nam je do ruke i odveć je oskudan pod današnjim sasvim neredovnim prilikama, gde nije moguće proveriti istinitost svakog podatka. Svesni toga, mi ipak podvlačimo, da je stvarno stanje u celini daleko gore od onoga što smo izneli, jer se, prema uveravanju izbeglica, broj ubijenih Srba penje na desetine hiljada, a broj deportiranih i izbeglih na stotine hiljada.

Sveti Sinod Srpske pravoslavne crkve slobodan je zamoliti Vašu Ekselenciju za dejstvo, da se merodavni faktori obaveste o tom užasnom stanju, kome treba učiniti kraj... Oko 70% preostalog pravoslavnog stanovništva nalazi se do danas po zbegovima, po planinama, ne usuđujući se vratiti se kućama, a u opasnosti je da strada od gladi.

Ekselencijo, Srpska pravoslavna crkva želela bi da dejstvuje u Srpskom narodu u smislu proglasa koji je nedavno objavio Sveti Sinod. Ali kako da to ona čini, kad njene oblasti osim Srbije i Crne Gore, a naročito oblasti u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, ostaju bez srpskog sveštenstva, i kad su sve Episkopske stolice u Hrvatskoj i Južnoj Srbiji ostale prazne. Danas ima krajeva van Srbije i Crne Gore, gde Srpskom pravoslavnom stanovništvu nema ko da vrši ni najpotrebnije crkvene obrede, kao krštenja, opela, venčanja i tako dalje.

Vi ćete, Ekselencijo, veoma zadužiti Srpsku pravoslavnu crkvu i Srpski narod, ako učinite što je u Vašoj moći, da se:

1) Intervencijom moćnog Nemačkog Rajha obustavi nacionalni i verski teror nad Srpskim narodom naročito u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, jer u današnjim sudbonosnim vremenima ovaj teror može izazvati teške poremećaje odnosa na Balkanu;

2) Da se svi Arhijereji izbegli i internirani i sveštenstvo Srpske pravoslavne crkve oslobodi i povrati na svoja mesta, kako bi pod sigurnom zaštitom u današnjem opasnom i punom iskušenja vremenu mogli voditi svoj narod, te da bi Srpska pravoslavna crkva mogla u punoj meri vršiti svoju Bogom određenu ulogu i propovedati kod svoje pastve mir, red i dobru volju među ljudima i narodima.

Izvolite, Vaša Ekselencijo, i ovom prilikom primiti izraz našeg osobitog poštovanja.

 

Za Predsednika Sv. Arh. Sinoda

Episkop zvorničko-tuzlanski Nektarije[2]

 

 

 


 

 

NAPOMENE:

  1. Donosimo, nešto skraćivan, ovaj značajan, do sada neobjavljivan dokumenat: I Memorandum o ubijanju, zlostavljanju i gonjenju Srba u Hrvašskoj. - Njegovo datovanje: 24. jul 1941. j.A.J.
  2. Na jednom drugom, na matrici umnoženom primerku, stoji potpis: Dr Irinej Ćirić.

 

 

<< prethodna    [ sadržaj ]    sledeća >>

 

 

 
  Svetosavlje.org :: Biblioteka :: Ћирилица :: Latinica